kultura - historia filozofii

Próba usystematyzowania licznych kierunków filozoficznych musi być z konieczności uproszczeniem. Niemniej, filozofia europejska, ze swoją przebogatą historią, układa się w zadziwiająco czytelny wzorzec, składający się z zaledwie kilku głównych nurtów, z których wyrasta wielość szkół i koncepcji.

Idealizm i jego odmiany

Idealizm, zapoczątkowany przez Platona, stanowi jeden z fundamentalnych nurtów filozoficznych. W swojej istocie uznaje prymat świata idei nad materią. Byt niematerialny, duchowy jest pierwotny i bardziej rzeczywisty niż materialny.

Idealizm obiektywny (Platon, idealiści niemieccy, Hegel) – zakłada, że rzeczywistość ma charakter niematerialny, realnie istnieją tylko idee, a świat materialny jest ich niedoskonałym odbiciem. W wersji platońskiej idee istnieją obiektywnie, niezależnie od poznającego podmiotu, w świecie idealnym, a rzeczy materialne jedynie partycypują w ideach.

Idealizm subiektywny (Berkeley) – twierdzi, że przedmioty materialne istnieją o tyle, o ile są postrzegane ("esse est percipi" - istnieć znaczy być postrzeganym). Rzeczywistość jest zespołem subiektywnych wrażeń zmysłowych. W ujęciu Berkeleya rzeczywiste istnienie przedmiotów materialnych wynika z ich nieustannego i niematerialnego "postrzegania" przez Boga.

Idealizm transcendentalny (Kant) – zakłada, że poznanie jest możliwe dzięki apriorycznym formom poznawczym, które umysł narzuca na doświadczenie. Nie możemy poznać "rzeczy samych w sobie" (noumenów), a jedynie zjawiska (fenomeny) ukształtowane przez nasz aparat poznawczy.

Materializm i jego odmiany

Materializm, przeciwstawny do idealizmu, przyjmuje, że pierwotną i jedyną rzeczywistością jest materia. Wszelkie zjawiska, włączając w to świadomość, wynikają z procesów materialnych.

Materializm mechanistyczny (Demokryt, Hobbes, niektórzy filozofowie Oświecenia) – sprowadza wszystkie zjawiska do mechanicznych oddziaływań między cząstkami materii.

Materializm dialektyczny (Marks, Engels) – interpretuje rzeczywistość jako proces rozwoju materii według praw dialektyki, gdzie zmiany ilościowe prowadzą do zmian jakościowych, a rozwój odbywa się poprzez walkę przeciwieństw.

Materializm historyczny (Marks) – szczególne zastosowanie materializmu dialektycznego do analizy rozwoju społeczeństwa, gdzie ekonomiczna "baza" determinuje kulturową i polityczną "nadbudowę".

Realizm i jego odmiany

Realizm filozoficzny to stanowisko uznające obiektywne istnienie rzeczywistości niezależnie od poznającego ją umysłu. Nie należy go mylić z prostym przeciwieństwem idealizmu - wielu realistów uznawało również istnienie niematerialnych idei.

Realizm pojęciowy (umiarkowany) (Arystoteles) – pojęcia ogólne istnieją realnie, ale nie samoistnie, zawsze w powiązaniu z konkretnymi bytami materialnymi, którym nadają formę.

Realizm skrajny (Platon) – uniwersalia (pojęcia ogólne) istnieją realnie i niezależnie od rzeczy, które są jedynie ich odwzorowaniem.

Realizm krytyczny (Nicolai Hartmann) – rzeczywistość istnieje obiektywnie, ale nasze poznanie jest ograniczone i warunkowane przez strukturę poznającego podmiotu.

Naturalizm i jego odmiany

Naturalizm to stanowisko negujące istnienie jakichkolwiek bytów niematerialnych oraz sił sprawczych odrębnych od materii. Wszystkie zjawiska, także duch i świadomość, są przejawami istnienia materii.

Naturalizm metodologiczny – badając rzeczywistość, należy ograniczyć się do wyjaśnień naturalnych, bez odwoływania się do czynników nadprzyrodzonych.

Naturalizm ontologiczny – natura wyczerpuje całą rzeczywistość, nie istnieją żadne byty poza naturą.

Racjonalizm i jego odmiany

Racjonalizm epistemologiczny głosi, że źródłem poznania rzeczywistości jest przede wszystkim rozum, a wiedzę można wywieść dedukcyjnie z pewnego zbioru prawd oczywistych.

Racjonalizm genetyczny (natywizm) (Platon, Kartezjusz) – umysł ludzki posiada wiedzę wrodzoną, wyprzedzającą doświadczenie. U Platona przyjmuje formę anamnezy (przypominania sobie), u Kartezjusza – idei wrodzonych.

Racjonalizm metodologiczny – metoda naukowa powinna opierać się na dedukcji, która umożliwia osiągnięcie pewnej wiedzy.

Empiryzm i jego odmiany

Empiryzm twierdzi, że jedynym źródłem wiedzy jest doświadczenie zmysłowe. Umysł ludzki przed doświadczeniem jest "niezapisaną tablicą" (tabula rasa).

Empiryzm genetyczny (Locke) – wszystkie idee pochodzą z doświadczenia, a umysł nie posiada żadnej wiedzy wrodzonej.

Empiryzm metodologiczny – metoda naukowa powinna opierać się na indukcji, wyprowadzając prawa ogólne z obserwacji szczegółowych przypadków.

Sensualizm (Condillac) – skrajna forma empiryzmu, redukująca całe poznanie do wrażeń zmysłowych.

Krytycyzm Kantowski

Krytycyzm to stanowisko pośrednie między racjonalizmem a empiryzmem, zapoczątkowane przez Kanta. Uznaje, że poznanie rozpoczyna się od doświadczenia, ale jest kształtowane przez aprioryczne formy poznawcze umysłu.

Aprioryzm Kanta – umysł posiada wrodzone formy zmysłowości (przestrzeń i czas) oraz kategorie intelektu, które organizują doświadczenie.

Pozytywizm i jego odmiany

Pozytywizm jest stanowiskiem filozoficznym, które ogranicza zakres prawomocnego poznania do faktów empirycznych i związków między nimi.

Pozytywizm klasyczny (Comte) – rozwój wiedzy przechodzi przez trzy stadia: teologiczne, metafizyczne i pozytywne (naukowe).

Neopozytywizm (pozytywizm logiczny) (Koło Wiedeńskie) – znaczenie mają tylko zdania, które można zweryfikować empirycznie lub które są tautologiami logicznymi.

Pozytywizm prawniczy – prawo jest tworem konwencjonalnym, niezależnym od moralności, a jego ważność wynika wyłącznie z procedur ustanowienia.

Pragmatyzm

Pragmatyzm to nurt zapoczątkowany w Ameryce przez C.S. Peirce'a, Williama Jamesa i Johna Deweya, według którego wartość idei i teorii zależy od ich praktycznej użyteczności.

Pragmatyzm epistemologiczny – prawdziwość sądu polega na jego użyteczności w praktycznym działaniu.

Pragmatyzm metodologiczny – metoda naukowa powinna koncentrować się na rozwiązywaniu konkretnych problemów.

Fenomenologia

Fenomenologia, zapoczątkowana przez Edmunda Husserla, jest metodą badawczą polegającą na opisie zjawisk takimi, jakimi są bezpośrednio dane w doświadczeniu, przy zawieszeniu wszelkich założeń teoretycznych.

Redukcja fenomenologiczna – "wzięcie w nawias" naturalnego nastawienia wobec świata, aby dotrzeć do istoty zjawisk.

Fenomenologia egzystencjalna (Heidegger) – analiza podstawowych struktur ludzkiego bycia-w-świecie.

Egzystencjalizm

Egzystencjalizm to nurt koncentrujący się na jednostkowym, konkretnym istnieniu człowieka, jego wolności i odpowiedzialności.

Egzystencjalizm teistyczny (Kierkegaard, Marcel) – autentyczna egzystencja wymaga uznania relacji z Bogiem.

Egzystencjalizm ateistyczny (Sartre, Camus) – człowiek jest "skazany na wolność", sam nadaje sens swojemu istnieniu w świecie pozbawionym obiektywnych wartości.

Hermeneutyka

Hermeneutyka to sztuka i teoria interpretacji tekstów, rozszerzona na interpretację ludzkiego doświadczenia i działania.

Hermeneutyka tradycyjna – zasady interpretacji tekstów, zwłaszcza biblijnych i prawnych.

Hermeneutyka filozoficzna (Gadamer, Ricoeur) – rozumienie jako podstawowy sposób ludzkiego bycia w świecie.

Filozofia analityczna

Filozofia analityczna to nurt koncentrujący się na analizie pojęć i języka, dążący do precyzji i jasności.

Atomizm logiczny (Russell, wczesny Wittgenstein) – świat składa się z faktów atomowych, a język z zdań elementarnych.

Filozofia języka potocznego (Austin, późny Wittgenstein) – znaczenie słów zależy od ich użycia w różnych "grach językowych".

Postmodernizm

Postmodernizm to nurt kwestionujący możliwość istnienia uniwersalnych prawd i wielkich narracji wyjaśniających rzeczywistość.

Dekonstrukcjonizm (Derrida) – analiza tekstów ujawniająca ich wewnętrzne sprzeczności i ukryte założenia.

Poststrukturalizm (Foucault, Deleuze) – analiza dyskursów władzy i wiedzy oraz ich społecznych uwarunkowań.

Historia filozofii ukazuje, jak te nurty przenikają się, walczą ze sobą i wzajemnie się inspirują. Nie jest to chaotyczny labirynt idei, ale raczej kilka wyraźnych ścieżek myślenia, z których każda, choć biegnie własnym torem, pozostaje w dialogu z pozostałymi. Należy pamiętać, że powyższy podział jest z konieczności uproszczeniem, a rzeczywisty obraz filozofii jest znacznie bardziej złożony i dynamiczny.