kultura - historia antropologii
Historia naturalna człowieka
Nie ma precyzyjnej daty rozpoczynającej epokę Oświecenia. W niektórych opracowaniach XVII wiek określa się jako "wiek Rozumu", wiek XVIII nazywając "wiekiem Oświecenia". Rozkwit idei oświeceniowych przypada niewątpliwie na drugą połowę XVIII wieku, ale w przełom w antropologii przygotował wiek XVII.
Immanuel Kant
W XVII wieku miał miejsce intensywny rozwój nauk przyrodniczych nazywanych wówczas historią naturalną. Od XVI wieku tworzyli je tzw. teolodzy naturalni, czyli najczęściej duchowni prowadzący badania przede wszystkim w dziedzinie botaniki, oraz w coraz większym stopniu wykształceni, zamożni naturaliści świeccy (gentleman naturalists), oraz uczeni i medycy poświęcający coraz więcej uwagi zoologii. Wynalezienie mikroskopu otworzyło przed naturalistami zupełnie nowy wymiar rzeczywistości, a obserwacje żywych organizmów na poziomie komórki prowadziło do pytań na temat genezy życia. Opublikowana w połowie XVII wieku chronologia ussherowska wywołala debatę wokół biblijnego opisu Potopu i rozwój paleontologii. Szybko rosnąca wiedza domagała się uporządkowania, a oświeceniowe systemu klasyfikacyjne przedstawiły ją we wzajemnym kontekście. Wynikające z nich wnioski były skrajnie odmienne - Lineusz widział w nich odrębne ogniwa arystotelesowskiego, niezmiennego "łańcuch życia", de Buffon traktował gatunki jako wynik ewolucyjnej tranformacji.
W XVII wieku narastał również nowy konflikt między katolicyzmem a władzą świecką - konflikt w sprawie legitymizacji absolutyzmu, a potem absolutyzmu oświeconego. W tej kwestii hiszpańscy jezuici stworzyli teoretyczne podstawy pojęcia suwerenności ludu, w oczywisty sposób sprzeczne z absolutystycznymi ambicjami monarchii. Jezuici prowadzili również w Ameryce Południowej osiedla misyjne ograniczające niewolnictwo i możliwości eksploatacji ludności tubylczej, wchodząc w bezpośredni konflikt z interesami kolonizatorów, a w Europie dysponowali własnym systemem oświaty, zwiększającym wpływ religii na społeczeństwo. Konflikt między władzą świecką a jezuitami urósł do takich rozmiarów, że akcja trzech dyplomacji - francuskiej, hiszpańskiej i portugalskiej - zmusiła papieża do likwidacji w 1773 r. zakonu jezuitów. Proces dechrystianizacji miał jednak znacznie szerszy zasięg i postępował przede wszystkim w kręgach opiniotwórczej elity odwiedzającej ówczesne salony.
XVIII-wieczne salony to odrębny temat socjologiczny, godny odrębnego omówienia. W interesującym nas aspekcie można tylko podkreślić, że ich atmosfera była zdecydowanie antyklerykalna, ponieważ w coraz większym stopniu gromadziły one przedstawicieli emancypującego się mieszczaństwa. Jako przykład można wymienić salon metresy Ludwika XV Madame de Pompadour (bywał w nim Wolter i ówczesna śmietanka towarzyska), skonfliktowanej z duchowieństwem nie uznającym jej związku z królem. Znaczny udział w procesie dechrystianizacji miało wolnomularstwo (antychrześcijanskie, chociaż nie antyreligijne), oraz towarzystwa naukowe tworzone przez naturalistów przy wsparciu koron.
Skutkiem tego procesu nie była sekularyzacja nauki (bo ta stała się faktem znacznie wcześniej), ale jej podporządkowanie interesom polityki i z tego powodu u schyłku epoki Oświecenia tzw. rasizm naukowy zaczął przekształcać się w czysty rasizm ideologiczny, który miał zatriumfować w XIX wieku.
Odrębnym, typowym dla Oświecenia angielskiego i szkockiego zjawiskiem były nauki społeczne i ekonomiczne. Powstawały one w wyniku obserwacji kapitalizmu rodzącego się najwcześniej właśnie na wyspach Brytyjskich. Dały one początek teoriom postępu społecznego i ewolucji społecznej, ale chociaż wyrosły w atmosferze brytyjskiego chrześcijaństwa (Smith i Ferguson byli filozofami moralności), w Europie kontynentalnej przystosowane zostały do potrzeb ideologii otwarcie już antyklerykalnej Rewolucji Francuskiej.
Prekursorzy ewolucji społecznej
Kiedy prekursorzy współczesnej antropologii coraz dokładniej poznawali biologiczną naturę człowieka i zbliżali się do koncepcji ewolucji biologicznej, wśród filozofów i ekonomistów dojrzewała myśl o ewolucji społecznej. Mówiąc dokładniej - dojrzewały dwie całkowicie przeciwstawne myśli - empirystyczna, pesymistyczna koncepcja szkocka i utopistyczna, racjonalistyczna koncepcja francuska.
Prekursorami ewolucyjnej teorii rozwoju społecznego byli przedstawiciele oświecenia szkockiego. Po Unii Szkocji z Anglią w 1707 r. ze znacznie biedniejszej, zacofanej Szkocji politycy wyjechali do Londynu, natomiast na miejscu pozostali uczeni związani z uniwersytetami i duchowni związani z tamtejszym Kościołem. Ich celem było doprowadzenie do przekształcenia zacofanego kraju rolniczego w kraj przemysłowy.
Thomas Hobbes (1588-1679) w "Lewiatanie" przedstawił pesymistyczną wizję człowieka w stanie natury. W takim świecie trwa nieustanna wojna wszystkich przeciw wszystkim (bellum omnium contra omnes), w której motywem ludzkiego działania są rywalizacja, dążenie do bezpieczeństwa i sławy, tak więc Hobbes przypisuje człowiekowi naturalny, psychologiczny egoizm.
Inną wizję sformułowali przedstawiciele Oświecenia szkockiego - Francis Hutcheson, Adam Smith i Adam Ferguson. Była ona wynikiem nadziei, jaka pojawiła się w zacofanej i biednej Szkocji po jej unii z Anglią - nadziei na postęp i modernizację. Smith w "Badaniach nad naturą i przyczynami bogactwa narodów" przedstawił optymistyczną wizję rozwoju społecznego opartego na podziale pracy i mechanizmie "niewidzialnej ręki rynku".
Francuska wizja postępu
Rozwój odmiennej od brytyjskiej, francuskiej oświeceniowej myśli społecznej określony został przez odmienne warunki społeczno-polityczne. Podczas gdy na Wyspach Brytyjskich rozwijał się kapitalizm, we Francji dominującą doktryną ekonomiczną był fizjokratyzm François Quesnay'a (1694-1774) uznający ziemię i rolnictwo za podstawę rozwoju ekonomicznego.
Anne Robert Jacques Turgot (1727-1781) w "Rozważaniach o tworzeniu się i dystrybucji bogactw" przedstawił teorię trzech stadiów rozwoju ludzkości: łowieckiego, pasterskiego i rolniczego. Każde stadium charakteryzowało się odmienną organizacją społeczną i różnym poziomem rozwoju technologicznego.
Marquis de Condorcet (1743-1794) w "Szkicu obrazu historycznego postępu ludzkiego ducha" przedstawił optymistyczną wizję nieskończonego postępu ludzkości opartego na rozwoju nauki i oświaty. Według Condorceta człowiek jest z natury dobry, a źródłem zła są niewłaściwe instytucje społeczne, które można zreformować dzięki nauce i edukacji.
pragmatycznej, w Anglii ukazała się praca poświęcona w zasadzie kwestiom ekonomicznym, ale wywarła ona większy wpływ na rozwój antropologii niż dzieło Kanta. Była to teoria populacji Thomasa Malthusa (1766-1834), która miała stać się podstawą darwinowskiej teorii selekcji naturalnej.
Kant i antropologia pragmatyczna
Immanuel Kant (1724-1804) u schyłku epoki Oświecenia sformułował podstawową definicję antropologii w dziele "Antropologia w aspekcie pragmatycznym" z 1800 roku. Kant napisał: "Problem filozofii można sprowadzić do następujących pytań: Co mogę wiedzieć? Co powinienem czynić? W czym pokładam nadzieję? Czym jest człowiek? Na pierwsze pytanie odpowiada metafizyka, na drugie moralność, na trzecie religia, na czwarte antropologia."
W gruncie rzeczy jednak wszystko można zaliczyć do antropologii, bo pierwsze trzy pytania odnoszą się do ostatniego. Filozof musi więc określić źródła ludzkiej wiedzy, zakres możliwego i użytecznego wykorzystania tej wiedzy, oraz granice ludzkiego rozumu. Kant definiował antropologię pragmatyczną jako wiedzę o tym, co człowiek "jako istota działająca swobodnie czyni, lub może i powinien czynić ze siebie samego".
Kantowska definicja antropologii miała fundamentalne znaczenie, ponieważ koncentrowała uwagę na człowieku jako podmiocie działającym, a nie tylko poznającym. Antropologia pragmatyczna zajmuje się nie tym, kim człowiek jest z natury, ale tym, kim może się stać dzięki własnemu wysiłkowi i wychowaniu.
Ten trzeci aspekt jest najważniejszy, ponieważ Kant był filozofem i nawet jeśli tak zredukował domenę antropologii, to było oczywiste, że on sam jako antropolog nie straci z pola widzenia wszystkich wymienionych zagadnień. Księga ta rozpoczęła swój samodzielny żywot w świecie nauki i do dziś jest wymieniana jako kamień milowy w historii antropologii.
Biologizacja antropologii
XVIII-wieczne salony to odrębny temat socjologiczny, godny odrębnego omówienia. W interesującym nas aspekcie można tylko podkreślić, że ich atmosfera była zdecydowanie antyklerykalna, ponieważ w coraz większym stopniu gromadziły one przedstawicieli emancypującego się mieszczaństwa. Znaczny udział w procesie dechrystianizacji miało wolnomularstwo (antychrześcijańskie, chociaż nie antyreligijne).
Skutkiem tego procesu nie była sekularyzacja nauki (bo ta stała się faktem znacznie wcześniej), ale jej podporządkowanie interesom polityki i z tego powodu u schyłku epoki Oświecenia tzw. rasizm naukowy zaczął przekształcać się w czysty rasizm ideologiczny, który miał zatriumfować w XIX wieku.
François Bernier (1620-1688) w "Nowym podziale Ziemi według różnych gatunków lub ras ludzi, którzy ją zamieszkują" z 1684 r. przedstawił pierwszą naukową klasyfikację ras ludzkich opartą na cechach fizycznych. Carl von Linné (1707-1778) w "Systemie natury" umieścił człowieka w systemie klasyfikacji przyrody jako Homo sapiens, dzieląc gatunek ludzki na cztery odmiany rasowe.
Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon (1707-1788) w "Historii naturalnej" przedstawił teorię degeneracji, według której różne rasy powstały w wyniku odejścia od pierwotnego typu ludzkiego pod wpływem klimatu i warunków życia. Teoria ta miała później posłużyć jako "naukowe" uzasadnienie dla ideologii rasistowskich.
