kultura - historia antropologii

Wielki paradoks kultury starożytnej

Starożytność właściwa stanowi przełom jakościowy z kilku względów. Przede wszystkim greccy filozofowie zakwestionowali wiarygodność mitów i przeciwstawili pojęciu Mythos pojęcie Logos. Grecy stworzyli kompletną dziedzinę filozofii z ontologią, epistemologią i etyką, ale poszukiwania źródła zasad moralnych nie wiązali z antropologią.

Prawdopodobnie tu tkwi źródło wielkiego paradoksu kultury starożytnej - epoka, która zrodziła ideę demokracji bez żadnych problemów godziła tę ideę z racjonalnym uzasadnieniem niewolnictwa. Tym, co określało prawa człowieka było miejsce w strukturze społecznej. W etyce arystotelesowskiej pojawia się wprawdzie przeczucie ludzkiej godności, ale związane jest ono wyłącznie z godnością nabytą przez zasługi dla wspólnoty.

Starożytność prawdziwa - magia i okrucieństwo

Nasze wyobrażenie o kulturze antycznej kształtuje historia greckiej filozofii, a filozofię tę traktujemy jako początek europejskiego racjonalizmu i humanizmu. Jest to jednak wyobrażenie przenoszące na całą kulturę zjawisko dla niej całkowicie marginalne i całkowicie zmistyfikowane.

W rzeczywistości grecka filozofia przesiąknięta była mistyką i magią importowaną ze Wschodu i z Egiptu. Trzy zjawiska są symptomatyczne dla właściwego wyobrażenia o kulturze antycznej - ofiary z ludzi, kanibalizm i niewolnictwo.

Świadectwa ofiar z ludzi pochodzą z przekazów własnych różnych kultur, znalezisk archeologicznych, oraz świadectw pochodzących z kultur Nowego Świata. Prawdopodobne jest istnienie obyczaju zabijania rodziny zmarłego faraona w okresie 1 i 2 dynastii w Egipcie, oraz w mezopotamskiej kulturze sumeryjskiej. Niewątpliwe wydaje się istnienie obyczaju składania ofiar z ludzi we wczesnym judaizmie (biblijna ofiara Izaaka) zastąpionego symbolicznym obrzezaniem.

Kanibalizm i seks

Ze źródeł, których wiarygodność jest również podawana w wątpliwość wynika, że kanibalizm miał związek z seksem i mógł stanowić jakąś formę skrajnego doświadczenia katartycznego. Włoski żeglarz Amerigo Vespucci w relacjach z podróży Mundus Novus z 1505 r. opisuje zwyczaj zabijania i zjadania przez tubylcze kobiety wyjątkowo pięknego mężczyzny, oraz odgryzania penisów partnerom seksualnym.

Trudno nie dostrzec również w chrześcijaństwie śladów starożytnych ofiar, chociaż mają one już zupełnie inny wymiar moralny. Judaistyczna ofiara "cudzego" życia składanego dla przebłagania Boga zastąpiona została jednorazową, najwyższą ofiarą "własnego" życia złożoną przez Chrystusa dla odkupienia grzechów całej ludzkości.

Niewolnictwo i jego uzasadnienia

Zupełnie inne znaczenie w historii antropologii ma niewolnictwo ze względu na różne jego źródła, uzasadnienia i skutki. Istniały różne przyczyny popadnięcia w niewolę. Z historycznych źródeł wynika, że niewolnictwo bywało również skutkiem "zwykłego" handlu. Prawo Dwunastu tablic stwierdzało, że ojciec może sprzedać syna nie więcej niż trzy razy.

Najbardziej brzemiennym w skutki było filozoficzne i prawnonaturalne uzasadnienie niewolnictwa, jakie dał Arystoteles. Wpłynęło ono na poglądy Cycerona i św. Tomasza z Akwinu. Opierało się ono na przekonaniu, że różnie definiowane grupy (etniczne, rasowe) posiadają różne predyspozycje, z czego wynika społeczna hierarchia i podział na tych, którzy wyznaczają cele i tych, którzy je realizują.

Grecki polityk i pisarz Ksenofont pisał w Cyropedii: "Jest to wiecznym prawem na całym świecie: jeśli wrogie miasto zostanie zdobyte, jego mieszkańcy i ich majątek staje się własnością zdobywcy".

Antropologie Platona i Arystotelesa

Dwóch greckich filozoficznych geniuszy określiło aktualne do dzisiaj dwa odmienne sposoby ludzkiego myślenia i rozumienia świata. Platon stworzył antropologię skromną i niezrozumiałą, chociaż brzemienną w skutki, Arystoteles zaś znacznie bardziej rozbudowaną i znacznie przystępniejszą.x

Antropologia Platona wynika z jego teorii idei. Realne i wieczne są tylko idee. Świat materialny jest niedoskonałą kopią idei. Dusza jest pojęciem wyjątkowym, istniejącym w świecie idei, ale czasowo mieszkającym w ciele. Dla Platona człowiek nie istnieje jako indywiduum, ale wyłącznie jako element społeczeństwa, a raczej państwa.

Arystoteles jako 17-latek wstąpił do Akademii Platona. Stworzył system znacznie wszechstronniejszy od platońskiego. Tym, co najbardziej odróżnia arystotelizm od platonizmu jest jego bezpośredni związek z rzeczywistością dostępną doświadczeniu. Hierarchia idei jest u Arystotelesa wynikiem tego doświadczenia.

Rzymska koncepcja godności

Fundamentalne dla nadchodzącej epoki pojęcie godności niezależnej od zasług wprowadził rzymski prawnik Cicero. Odróżnia on dwa rodzaje godności – indywidualną i społeczną. Godność indywidualną otrzymuje człowiek przy urodzeniu, ale nie jest ona wrodzona. Jest darem, którego źródeł Cicero nie wyjaśnia. Godność odróżnia człowieka rozumnego od zwierząt i nie można mu jej odmówić, ale człowiek może tę godność utracić.

Godność społeczną wywodzi Cicero z innych pojęć, jak chwała, honor i sława. Nie jest ona cechą człowieka, ale "zasługą". Wynika z relacji jednostki ze społeczeństwem i przydatności jego czynów dla społeczeństwa.